پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی

دانشگاه شیراز

دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی‌

 

پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی

 

 

مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌های عطاربر اساس کتاب نیشابوری

 

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

 استاد راهنما

دکتر اکبر نحوی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده درج نمی گردد

تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

چکیده

 

 

در قرن‌های دوم و سوم ه ق در جوامع‌ اسلامی شخصیت‌هایی ظهور کردند که از طرف مردم ” عقلاء المجانین ” / “دیوانگان فرزانه” لقب گرفته بودند. در مورد” عقلاءالمجانین ” در فرهنگ اسلامی مسائل بسیاری مطرح شده می باشد که از لحاظ عرفانی، کلامی، ادبی، روانشناسی و جامعه شناسی بسیار مهم می باشد. عقلای مجانین افرادی بودند که با وجودِ دیوانگیِ ظاهری، دیدگاه‌‌هایی حکیمانه داشتند که آن را با کلامی آمیخته با شوخی و طنز، رواج می‌دادند. ایشان با برخورداری از یک نوع هشیاریِ دینی و آزادی ویژه‌ای که تنها به خودشان اختصاص داشت، انتقاداتشان را از اخلاق عمومی و ارباب قدرت، با بی‌پروایی اظهار می‌کردند‌‌؛ از این‌رو “دیوانگانِ دانا” در روزگارِ خود دارای کارکردِ اجتماعی- فرهنگی خاص بودند. به علاوه، احوال و تجربه‌های روحی ایشان غالباً سرشار از عشقی عمیق و صمیمی با پروردگار بود. آنان گاه تا آنجا با خداوند احساس نزدیکی می‌کردند که می‌توانستد براحتی از چارچوب ارتباط‌ی معمولِ بندگان با خداوند بگذرند و شیوه‌ای نو در ارتباط “خدا و بشر” دراندازند. آرا و احوال این “دانایان دیوانه” به علت های متعدد، انعکاس گسترده‌ای در آثار متفکرانی زیرا سنایی، ابن‌عربی، مولانا، ابن‌خلدون، ابن‌جوزی و به‌ویژه عطار نیشابوری داشته می باشد.

این پایان نامه به‌غیر از فصل‌ مقدمه(فصل اول) و فصل نتیجه گیری(فصل پنجم)، دارای سه فصل دیگر می باشد. اولین فصل بعد از مقدمه، فصل “کلیات”(فصل دوم) می باشد. در این فصل، ضمن طرح مباحث عمومی پیرامون “عقلاءالمجانین” مانند: دیدگاه‌های مختلف در مورد عقلای مجانین و تبیین شرایط اجتماعی آنان و معرفی مشاهیر این طایفه، به پیوند عقلای مجانین با سه مقوله‌ی اجتماع، سیاست و الهیات می‌پردازیم. همچنین در این فصل با ارائه‌ی مدل “برخورد جهان‌ها موازی” تحلیلی تازه از شخصیت، ذهن و زبان مجانین بدست داده می گردد و ارتباط پارادوکس شطح و طنز با تجربه‌ی معنوی دیوانگان سنجیده می گردد. فصل سومِ پایان‌نامه به معرفی تفصیلی کتاب “عقلاءالمجانین” و مولف آن: ابوالقاسم نیشابوری و دیدگاه‌های او اختصاص یافته. فصل چهارم این رساله در مورد دیوانگان در مثنوی‌های عطار می باشد. در این فصل علاوه بر ذکر گمانه‌هایی در مورد علت های توجه فوق‌العاده‌ی عطار به حکایات دیوانگان، به طبقه‌بندی و شمارش و مقایسه‌ی کمّیِ حکایاتِ دیوانگان در چهار مثنویِ: مصیبت‌نامه، منطق‌الطیر، الهی‌نامه و اسرار‌نامه‌ی عطار پرداختیم. سرانجام نتایج حاصل از این پژوهش‌ها را در فصل نتیجه‌گیری(فصل پنجم) گرد آورده‌ایم.

 

فهرست مطالب

 

 

عنوان                                                                                                                      صفحه

 

فصل اول: مقدمه 

1-1- اهمیت و ضرورت پژوهش……………………………………………………………………………………………… 3

1-2- اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………… 4

1-3- پیشینه‌ی پژوهش…………………………………………………………………………………………………………… 4

 

فصل دوم: کلیات

2-1- پژوهشی در موردِ اصطلاح “عقلای مجانین”……………………………………………………………… 6

2-1-1- ديدگاه ابوالقاسم نيشابوري و ابن عربي…………………………………………………………….. 6

2-1-2- دیدگاه ابن خلدون……………………………………………………………………………………………… 9

2-2- وضعیت اجتماعی عقلای مجانین………………………………………………………………………………. 10

2-3- تنوع در میان عقلای مجانین……………………………………………………………………………………… 11

2-4- عقلای مجانین و هنر…………………………………………………………………………………………………… 12

2-5- واکنش عقلای مجانین در برابر نسبتِ جنون……………………………………………………………. 14

2-6- عقلای مجانین در آثار متفکران اسلامی……………………………………………………………………. 15

2-7- مطالعه علت هایِ توجه متفکران و صوفیه به عقلای مجانین………………………………………… 15

2-8- معیارهای شناختِ عقلای مجانین و فرق آن‌ها با سایر دیوانگان…………………………….. 17

2-9- آشنایی با عقلای مجانین معروف……………………………………………………………………………….. 18

2-9-1- بهلول………………………………………………………………………………………………………………….. 18

2-9-2- شبلی………………………………………………………………………………………………………………….. 20

2-9-3- محمد معشوق طوسی………………………………………………………………………………………. 22

2-10- نگاهي به “عقلاءالمجانين” از سه منظر…………………………………………………………………. 24

2-10-1- عقلای مجانين و امور اجتماعي…………………………………………………………………….. 24

2-10-2- عقلای مجانین و امور سياسي……………………………………………………………………….. 27

2-10-2-1- ارتباط زبان و قدرت در حکایات عقلای مجانین……………………………….. 27

عنوان                                                                                                                      صفحه

 

2-10-2-2- عقلای مجانین و شیعه………………………………………………………………………… 29

2-11- عقلای مجانین و الهیات…………………………………………………………………………………………… 31

2-11-1- مدل “جهان‌های موازی و بر خورد آن‌ها”……………………………………………………. 31

2-11-2- نگاهی به جریانِ تصوف از منظر مدل ” برخورد جهان‌های موازی”………….. 33

2-11-3- عقلای مجانین و “برخورد جهان های موازی”…………………………………………….. 34

2-11-4- ارتباط  “برخورد جهان‌های موازی”با زبان عقلای مجانین………………………….. 36

2-11-4-1- پارادوکس……………………………………………………………………………………………… 38

2-11-4-2- شطح…………………………………………………………………………………………………….. 39

2-11-4-3- طنز……………………………………………………………………………………………………….. 39

2-12- مجذوبان الهی……………………………………………………………………………………………………………. 41

2-12-1- تأثیر عقلای مجانین در پر رنگ کردن مفهوم عشق در تصوف………………….. 42

2-12-2- گزارش ابن عربی از جنون خود……………………………………………………………………. 43

2-12-3- انفعال روحی مجانین و نظریه‌ی دریافت(هرمنوتیک)………………………………….. 44

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

2-13- دگراندیشان………………………………………………………………………………………………………………… 46

2-13-1- واسوخت صوفیانه…………………………………………………………………………………………… 47

2-13-2- فیلسوفان مبتدع و اولیا الله……………………………………………………………………………. 50

2-13-3-علت های پیدایش “واسوخت صوفیانه” در کلام مجانین…………………………………… 51

2-13-4- واسوخت صوفیانه‌ی اولیا الله…………………………………………………………………………. 54

 

فصل سوم: نگاهی به کتاب “عقلاءالمجانین” تالیف ابوالقاسم نیشابوری

3-1- ابوالقاسم نیشابوری………………………………………………………………………………………………………. 58

3-2- چاپ‌های “عقلاءالمجانین……………………………………………………………………………………………. 60

3-3- سیری در کتاب عقلای مجانین………………………………………………………………………………….. 61

 

فصل چهارم: دیوانگان در مثنوی های عطار

4-1- علت های فزونی بسامد حکایات عقلای مجانین در آثار عطار………………………………………… 67

4-2- نظر عطار در مورد دیوانگان………………………………………………………………………………………… 70

4-3- طبقه بندی حکایات عقلای مجانین در مثنوی های عطار……………………………………….. 73

 

فصل پنجم: نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………… 84

 

فهرست منابع و ماخذ………………………………………………………………………………………………………………. 86

 

 

مقدمه

 

در بطن هر جامعه‌ی مترقی یا فرهنگ زنده‌ای – به‌ویژه در دوران تمدن سازی- همواره جریان‌های فکری متعدد و گاه متضادی هست که به موازات یکدیکر در حال پیشرفتند. اگرچه در یک نگاه کلی، بعضی از این جریان‌ها نسبت به سایرین ” اصلی” به حساب می‌آیند، اما این مسئله هیچگاه نباید سبب گردد که “جریان اصلی” به‌عنوان ” تنها جریان” فکری تلقی گردد یا در اهمیتِ سایر جریان‌های موازی تردید گردد.

در جوامع اسلامی نیز، از همان سال‌هايي كه مسلمانان گام‌هاي نخستين را براي ساختن تمدن اسلامي برمي‌داشتند و “خردگرايي” جریان اصلی فکری و محور تمام فعالیت‌های فرهنگي بود، افرادي در گوشه و كنار سرزمين‌هاي اسلامي ظهور كردند كه ارائه دهنده‌ي”شيوه‌‌ای غیر معمول در اندیشیدن” بودند. این افراد که از تاریخ نامعلومی به بعد، در تمدن اسلامی “عقلای مجانین” نامیده شدند، با تکیه بر نوع خاصی از “جنون”، – آگاهانه یا نا آگاهانه- مفهوم “خرد “رایج در میان عامه را نقد و به نوعی خودآگاهی و آزادی معنوی دعوت می‌کردند.

در قرن‌هاي 4 و 5 ه ق(عصر طلايي تمدّن اسلامي) که خردگرايي در اوج اهميّت و اعتبار خود بود، این دیوانگان دانا و جنونشان، آن‌قدر اهميت يافته بودند كه مولفانی را برانگیزد تا در باب آنها، کتاب‌ها و رساله‌های مستقلی پدید آرند. مانند‌ی این مولفان می‌توان به: ابوبشر دولابي (وفات: 310)، ابن ابي زهر (وفات: 325)، ابوالحسن‌بن ابي‌بكر مقسم (وفات: قرن 4)، و ابوالقاسم حسن نيشابوري (وفات: 406) تصریح نمود.(مارزلف، 1388: 11) البته از این ميان، كتاب “عقلاء المجانين” ابوالقاسم نيشابوري، یگانه اثری می باشد که تا روزگار ما باقی مانده می باشد.

امّا، عقلاي مجانين چه كساني بودند؟ آنها افرادي بودند كه از دولتِ جنونِ مقدسی كه گريبان گیرشان شده بود- و يا جنوني كه رندانه به خود مي‌بستند- از خرد معاش اندیش و معمولی مردم زمانه فارغ بودند. آنان را با اتکا به حدیث نبوی: « رُفِعَ القَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ: عَنِ النائِمِ حَتّى‏ يَسْتَيْقِظَ وَ عَنِ الَمجْنونِ حَتّى‏ يُفيقَ وَ عَنِ الطِفلِ حَتّى‏ يَحْتَلِمَ؛ مسند احمد ۱/ ۱۴۰ » از نظر فقهی “مرفوع‌القلم” (کسانی‌که پیش روی اعمال خود بازخواست نمی‌شوند) می‌خواندند. این بدین معنی بود که تکالیف شرعی از آنان ساقط شده بود و آنان در کردار خود آزاد از هر نوع قانون الهي يا بشري بودند. همين آزادي درونی و بیرونی بود كه به ایشان اجازه می‌داد از مفاهيم مسلط يا مقدّس روزگار خود عبور كنند و با نگاه تیزبین و عادت ستیزِ خود، كه ورای مفاهيم عرفي به حقیقت امور ناظر بود، طرحي تازه در شيوه‌ی ارتباط بشر‌ با خدا، بشر‌ با مردم و بشر‌ با ارباب قدرت درافكنند. آنان با “نگاهی نو” به باز تعریف مفاهیم پیرامون خود می‌پرداختند و در مورد مسایل گوناگون، آرای خود را بی‌خوف و طمع اظهار می‌کردند. بدین سبب ما آنها را در حالات و منظر‌های گوناگون می‌یابیم: گاه در سوز و گداز عشق الهی و گاه در حال تعريض‌هاي گستاخانه به كار خلقت – و اين دو البته در منطق ايشان تضادي با هم ندارند -؛ وقتی در تأثیر واعظي خيرخواه كه با طنزي دردآلود بر بي‌رسمي‌ها و بي‌اخلاقي‌هاي رايج در بين مردم مي‌تازند و وقتی دیگر در تأثیر سخنگوي جریان‌های مخالف سياسي كه از كژي‌هاي دستگاه حكومت، بي‌باكانه انتقاد مي‌كنند و با رفتار خود قدرتمندان را تحقير مي‌نمايند.

آرا و احوال این “دانایان دیوانه” انعکاس گسترده‌ای در آثار متفکرانی زیرا سنایی، عطار، ابن‌عربی، مولانا، ابن‌خلدون و ابن‌جوزی داشته می باشد. زبان طنزآمیز و نکته سنجی‌ها و صراحت و سادگی مجانین، نیز موجب گردید تا این “دیوانه نمایان” به شخصیت‌های محبوب عامه نیز بدل شوند و حکایات بسیاری به نام ایشان در ادبیات عامه رایج گردد.

***ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود می باشد***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

زیرا فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به گونه نمونه)

اما در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

موجود می باشد

تعداد صفحه : 103

قیمت : چهارده هزار و هفتصد تومان